Zachowek 2026: Kompletny przewodnik. Jak obliczyć, komu przysługuje i jak dochodzić swoich praw?

Testament nie zawsze jest ostatnim słowem w kwestii podziału majątku. Polskie prawo chroni najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu. Służy do tego instytucja zachowku (art. 991–1011 k.c.), która dla wielu osób jest jedyną drogą do odzyskania należnej im części rodzinnego dorobku.

Jako radca prawny w Koszalinie często spotykam się z pytaniem: „Czy jeśli tata zapisał wszystko sąsiadce, to naprawdę nic mi się nie należy?”. Odpowiedź brzmi: Należy Ci się konkretna kwota pieniężna.

1. Kto może ubiegać się o zachowek?

Zachowek nie jest dla każdego. Ustawodawca ściśle określił krąg osób uprawnionych. Są to:

• Zstępni – czyli Twoje dzieci, a jeśli one nie dożyły otwarcia spadku, to wnuki i prawnuki.
• Małżonek – o ile w chwili śmierci spadkodawcy nie pozostawał w separacji prawnej.
• Rodzice spadkodawcy – jeśli w konkretnej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy.

Ważne: Zachowek przysługuje tylko wtedy, gdyby te osoby dziedziczyły z ustawy w danej sytuacji. Jeśli zmarły zostawił dzieci, jego rodzice nie mają prawa do zachowku.

2. Kiedy prawo do zachowku wygasa?

Istnieje katalog sytuacji, w których – mimo bliskiego pokrewieństwa – roszczenie o zachowek nie powstanie. Zachowek nie przysługuje:

• Osobom wydziedziczonym w testamencie (z ważnego powodu).
• Osobom uznanym przez sąd za niegodnych dziedziczenia.
• Tym, którzy zrzekli się dziedziczenia (umowa notarialna za życia spadkodawcy).
• Osobom, które odrzuciły spadek z ustawy (uwaga: odrzucenie spadku z testamentu nie zawsze pozbawia prawa do zachowku z ustawy!).
• Małżonkowi w separacji lub takiemu, przeciwko któremu spadkodawca wystąpił o rozwód z jego winy, a żądanie było uzasadnione (art. 940 k.c.).

3. Jak obliczyć wysokość zachowku? (Krok po kroku)

Obliczanie zachowku to proces matematyczno-prawny, w którym łatwo o kosztowny błąd. W mojej Kancelarii dzielimy to na etapy:

Krok I: Ustalenie udziału spadkowego

Najpierw sprawdzamy, jaki ułamek majątku otrzymałbyś, gdyby nie było testamentu. Zgodnie z art. 931 k.c., w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek w częściach równych, przy czym małżonek nie może otrzymać mniej niż 1/4.

Kogo liczymy? Przy ustalaniu tego udziału uwzględnia się spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili. Nie uwzględnia się natomiast osób, które zrzekły się dziedziczenia lub zostały wydziedziczone.

Krok II: Wybór mnożnika (1/2 czy 2/3?)

Zasada jest prosta: zachowek wynosi połowę tego, co otrzymałbyś z ustawy. Wyjątkiem są osoby trwale niezdolne do pracy oraz małoletni zstępni – im przysługuje aż 2/3 udziału.

Krok III: Ustalenie substratu zachowku (Czysta wartość spadku)

To najtrudniejszy etap. Musimy ustalić tzw. czystą wartość spadku (aktywa minus pasywa), pomijając zapisy zwykłe i polecenia. Następnie doliczamy do tego darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez zmarłego za życia.

4. Pułapka darowizn: Czy doliczamy wszystko?

Wielu spadkobierców myśli, że jeśli majątek został „rozdany” przed śmiercią, to zachowku nie ma. To mit. Zgodnie z art. 994 k.c., doliczamy darowizny, ale z pewnymi wyjątkami:

• Nie doliczamy drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.
• Darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami nie są doliczane, jeśli zostały dokonane dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.
• Darowizny na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku doliczamy bez względu na to, kiedy zostały dokonane (nawet 20-30 lat temu!).

5. Wartość spadku: Ceny z dzisiaj czy z przeszłości?

To kluczowa informacja dla Twojego portfela. Zgodnie z zasadą prawną Sądu Najwyższego (uchwała III CZP 75/84), wartość spadku dla potrzeb zachowku obliczamy według cen z daty orzekania o zachowku (czyli cen dzisiejszych), ale według stanu z chwili otwarcia spadku.

Przykład: Jeśli dziedziczysz dom, który w chwili śmierci był ruiną, a dziś jest wyremontowany przez spadkobiercę – liczymy wartość ruiny, ale według obecnych cen rynkowych nieruchomości w Koszalinie.

6. Czy można zmniejszyć kwotę zachowku? (Art. 5 k.c.)

W wyjątkowych sytuacjach sąd może obniżyć zachowek, uznając, że jego żądanie w pełnej wysokości jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Warszawie (I ACa 337/21), dzieje się to zupełnie wyjątkowo, gdy np. uprawniony do zachowku zachowywał się rażąco niewłaściwie wobec spadkobiercy lub gdy wypłata zachowku oznaczałaby ruinę finansową osoby, która opiekała się zmarłym przez lata.

Jak mogę Ci pomóc w sprawie o zachowek?

Sprawy o zachowek to „procesy na liczbach”. Jeden pominięty składnik majątku lub źle obliczona darowizna mogą oznaczać stratę dziesiątek tysięcy złotych. Potrzebujesz pełnej pomocy w sądzie? Dostałeś pozew o zachowek i chcesz się bronić? A może chcesz, bym to ja poprowadziła Twoją sprawę od wezwania do zapłaty po wyrok? Zapraszam na konsultację stacjonarną w Koszalinie lub online. Przeanalizuję darowizny, wyliczę należną kwotę i będę Cię reprezentować przed sądem. ZAREZERWUJ TERMIN KONSULTACJI: https://agatagasecka.pl/zapisz-sie-na-konsultacje/]

FAQ – WSZYSTKO, CO MUSISZ WIEDZIEĆ O ZACHOWKU

1. Czy muszę płacić podatek od otrzymanego zachowku? Otrzymanie zachowku podlega pod ustawę o podatku od spadków i darowizn. Dobra wiadomość jest taka, że jeśli otrzymujesz zachowek od najbliższej rodziny (tzw. zerowa grupa podatkowa, np. od brata, który dostał wszystko w testamencie po tacie), możesz skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku, pod warunkiem zgłoszenia tego do Urzędu Skarbowego w terminie 6 miesięcy.
2. Co jeśli spadkobierca nie ma pieniędzy na wypłatę mojego zachowku? Brak gotówki na koncie spadkobiercy nie zwalnia go z obowiązku zapłaty. W takiej sytuacji spadkobierca może zostać zmuszony do sprzedaży części majątku spadkowego (np. mieszkania). Sąd może jednak w wyjątkowych sytuacjach rozłożyć płatność na raty lub odroczyć termin płatności.
3. Czy dzieci pozamałżeńskie mają prawo do zachowku? Tak. Polskie prawo nie różnicuje dzieci na małżeńskie i pozamałżeńskie. Jeśli ojcostwo zostało ustalone (uznanie dziecka lub sądowe ustalenie ojcostwa), takie dziecko ma identyczne prawa do zachowku jak dzieci z małżeństwa.
4. Czy zachowek można odziedziczyć? Roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobierców osoby uprawnionej, ale tylko wtedy, gdy ta osoba należała do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Jest to tzw. dziedziczenie roszczenia o zachowek.
5. Czy darowizna mieszkania z dożywociem wchodzi do zachowku? To zależy. Umowa o dożywocie (w zamian za opiekę) nie jest darowizną w rozumieniu kodeksu cywilnego. Oznacza to, że nieruchomości przekazanej za dożywocie zazwyczaj nie dolicza się do substratu zachowku. To częsta metoda planowania spadkowego, którą omawiam szerzej podczas konsultacji.
6. Czy wnuki mają prawo do zachowku, jeśli ich rodzic (dziecko spadkodawcy) żyje? Nie. Wnuki dochodzą do zachowku tylko wtedy, gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku, odrzucił spadek lub został wydziedziczony. Zachowek „wstępuje” w miejsce udziału, który przypadałby ich rodzicowi.
7. Czy od zachowku należą mi się odsetki? Tak, odsetki za opóźnienie należą się zazwyczaj od dnia wezwania dłużnika do zapłaty lub (według niektórych wyroków) od daty wyrokowania. Przy obecnych stopach procentowych, kwoty odsetek w wieloletnich procesach mogą być bardzo wysokie.
8. Czy zachowek można wypłacić w formie przedmiotów, np. oddając samochód? Z zasady zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Spadkobierca nie może zmusić Cię do przyjęcia przedmiotów zamiast gotówki. Możecie jednak zawrzeć ugodę, w której zgodzisz się na przejęcie np. udziału w nieruchomości zamiast spłaty pieniężnej.
9. Co jeśli zmarły dokonał darowizny na fundację lub osobę obcą? Takie darowizny dolicza się do zachowku tylko wtedy, gdy zostały dokonane w ciągu ostatnich 10 lat przed śmiercią spadkodawcy. Jeśli minęło 11 lat – taka darowizna „przepada” dla celów obliczania zachowku, chyba że obdarowany jest spadkobiercą lub uprawnionym do zachowku.
10. Czy wydziedziczenie w testamencie zawsze „zamyka temat”? Nie! Wydziedziczenie musi mieć realną podstawę (np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych). Jeśli powód wpisany w testamencie jest nieprawdziwy (np. tata napisał, że nie utrzymywałeś z nim kontaktu, a Ty masz bilingi i zdjęcia ze wspólnych wakacji), możemy podważyć wydziedziczenie w sądzie i odzyskać Twój zachowek.
11. Czy wydatki na pogrzeb zmniejszają wysokość zachowku? Tak. Koszty pogrzebu (w granicach przyjętych w danym środowisku) oraz koszty postawienia nagrobka są długami spadkowymi. Odejmuje się je od wartości aktywów przy obliczaniu czystej wartości spadku, co obniża końcową kwotę zachowku.
12. Czy darowizny na sfinansowanie studiów lub wesela doliczają się do zachowku? Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte (np. prezenty ślubne o rozsądnej wartości) nie są doliczane. Jednak bardzo kosztowne prezenty lub sfinansowanie drogich studiów zagranicznych mogą zostać uznane za darowizny podlegające doliczeniu, jeśli wykraczają poza przeciętną miarę w danej rodzinie.